CEC: సీఈసీని పదవి నుంచి తొలగించడం ఎలా? రాజ్యాంగం ఏం చెబుతోంది?
ఈ వార్తాకథనం ఏంటి
ఎన్నికల సంఘంలో నెలకొన్న విభేదాల వ్యవహారం ఇప్పుడు రాజకీయంగా మరింత ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (సీఈసీ) జ్ఞానేశ్ కుమార్ను పదవి నుంచి తొలగించాలంటూ విపక్షాలు అభిశంసన ప్రక్రియను చేపట్టేందుకు ప్రయత్నించాయి. ఇందుకోసం పార్లమెంటులోని రెండు సభల్లోనూ నోటీసులు ఇచ్చాయి. అయితే 2026 ఏప్రిల్లో సమర్పించిన తొలి నోటీసులను లోక్సభ స్పీకర్ ఓం బిర్లా, రాజ్యసభ ఛైర్మన్ సి.పి. రాధాకృష్ణన్ తిరస్కరించారు. అయితే అసలు సీఈసీని రాజ్యాంగబద్ధంగా పదవి నుంచి తొలగించే అవకాశం ఉందా? ఉంటే అందుకు ఎలాంటి ప్రక్రియ ఉంటుంది? ఏ కారణాలతో చర్యలు తీసుకోవచ్చు? పార్లమెంటు పాత్ర ఏమిటి? రాష్ట్రపతి ఏ దశలో ఆదేశాలు జారీ చేస్తారు? వంటి అంశాలు ఇప్పుడు చర్చనీయాంశంగా మారాయి.
వివరాలు
సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి తరహాలోనే..
సీఈసీని సాధారణ పరిపాలనా ఉత్తర్వులతో పదవి నుంచి తొలగించే అవకాశం లేదు.
రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 324(5) ప్రకారం.. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానానికి సమానమైన ప్రక్రియను అనుసరించాల్సి ఉంటుంది.
2023లో తీసుకొచ్చిన చీఫ్ ఎలక్షన్ కమిషనర్, ఇతర ఎలక్షన్ కమిషనర్ల నియామకం, సేవా నిబంధనలు, పదవీకాల చట్టంలోని సెక్షన్ 11(2) కూడా ఇదే అంశాన్ని నిర్దేశిస్తోంది.
ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రంగా పనిచేసేలా రాజకీయ జోక్యాల నుంచి రక్షణ కల్పించడమే ఈ కఠినమైన తొలగింపు విధానం వెనుక ఉన్న ఉద్దేశంగా రాజ్యాంగ వ్యవస్థను వివరించే సందర్భాల్లో పేర్కొంటారు.
వివరాలు
దుష్ప్రవర్తన.. అసమర్థతే ప్రాతిపదిక
సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానాన్ని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124(4) వివరిస్తుంది.
'నిరూపితమైన దుష్ప్రవర్తన లేదా అసమర్థత' ఆధారంగానే తొలగింపు చర్యలు చేపట్టవచ్చు.
అవినీతి, అధికార దుర్వినియోగం వంటి చర్యలు దుష్ప్రవర్తన పరిధిలోకి రావచ్చు.
అదే విధంగా రాజ్యాంగబద్ధమైన బాధ్యతలను నిర్వర్తించే సామర్థ్యం లేకపోవడం అసమర్థతగా పరిగణించబడుతుంది.
సీఈసీ తొలగింపు విషయంలోనూ ఇదే రాజ్యాంగ ప్రమాణం వర్తిస్తుంది.
వివరాలు
ఇప్పటివరకు సీఈసీపై అభిశంసన జరిగిందా?
దేశ చరిత్రలో సీఈసీని తొలగించేందుకు పార్లమెంటులో ఇలాంటి నోటీసు ఇంతకుముందు ఎప్పుడూ ముందుకు రాలేదు.
2026 మార్చి 12న జ్ఞానేష్ కుమార్ తొలగింపునకు సంబంధించి తొలిసారిగా లోక్సభ,రాజ్యసభల్లో నోటీసులు సమర్పించారు.
వాటిపై లోక్సభలో 130మంది,రాజ్యసభలో 63మంది సభ్యుల సంతకాలు ఉన్నట్లు అధికారిక ప్రకటనలను ఉటంకిస్తూ వార్తా సంస్థలు వెల్లడించాయి.
విపక్షాలు సీఈసీపై పక్షపాత,వివక్షతో కూడిన వ్యవహారశైలి,ఎన్నికల అక్రమాలపై దర్యాప్తును అడ్డుకోవడం,ఓటర్ల హక్కులకు భంగం కలిగించే చర్యలు వంటి పలు ఆరోపణలు చేశాయి.
ఇవి విపక్షాలు చేసిన ఆరోపణలేనని గమనించాలి.
అయితే ఆ నోటీసులను లోక్సభ స్పీకర్, రాజ్యసభ ఛైర్మన్ ఏప్రిల్ 6న స్వీకరించకుండా తిరస్కరించారు.
రాజ్యసభ ఛైర్మన్ తన 17పేజీల ఉత్తర్వుల్లో ఆరోపణలకు తొలిదశలోనే తొలగింపు ప్రక్రియ ప్రారంభించేంత ఆధారాలు లేవని పేర్కొన్నారు.
వివరాలు
నోటీసు నుంచి తొలగింపు వరకు ఎలా?
సీఈసీని తొలగించే ప్రక్రియ ప్రారంభించాలంటే ముందుగా పార్లమెంటులోని ఏదో ఒక సభలో తొలగింపు తీర్మానానికి నోటీసు ఇవ్వాలి.
ఈ నోటీసుకు నిర్దిష్ట సంఖ్యలో ఎంపీల మద్దతు అవసరం. లోక్సభలో కనీసం 100 మంది సభ్యులు, రాజ్యసభలో కనీసం 50 మంది సభ్యులు నోటీసుపై సంతకాలు చేయాలి.
ఈ నిబంధనను నెరవేర్చిన తర్వాత సంబంధిత సభాధ్యక్షుడు నోటీసును పరిశీలించి స్వీకరించాలా లేదా తిరస్కరించాలా నిర్ణయిస్తారు.
వివరాలు
నోటీసు స్వీకరించిన తర్వాత..
తొలగింపు నోటీసు ఆమోదించబడితే, సీఈసీపై చేసిన ఆరోపణలపై విచారణ జరిపే ప్రక్రియ మొదలవుతుంది.
ఇందుకోసం Judges (Inquiry) Act, 1968 కింద ప్రత్యేక విచారణ కమిటీ ఏర్పాటు చేసే విధానం ఉంది.
విచారణ అనంతరం ఆరోపణలు నిరూపితమైన దుష్ప్రవర్తన లేదా అసమర్థతకు సంబంధించినవిగా తేలితే, తొలగింపు తీర్మానం పార్లమెంటు ముందుకు వస్తుంది.
వివరాలు
రెండు సభల్లోనూ ప్రత్యేక మెజార్టీ అవసరం
సీఈసీని తొలగించే తీర్మానం ఆమోదం పొందాలంటే సాధారణ మెజార్టీ సరిపోదు.
సంబంధిత సభ మొత్తం సభ్యుల మెజార్టీతో పాటు, సభకు హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల్లో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మద్దతు కూడా అవసరం.
దీనినే ప్రత్యేక మెజార్టీగా పరిగణిస్తారు. రెండు సభలు ఈ రాజ్యాంగ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా తీర్మానాన్ని ఆమోదించిన తర్వాతే తదుపరి దశకు ప్రక్రియ వెళ్తుంది.
వివరాలు
చివరగా రాష్ట్రపతి ఆదేశాలు..
పార్లమెంటు అవసరమైన ప్రత్యేక మెజార్టీతో తీర్మానాన్ని ఆమోదించిన అనంతరం సీఈసీని పదవి నుంచి తొలగించేందుకు రాష్ట్రపతి ఆదేశాలు జారీ చేస్తారు.
ఈ దశలో రాష్ట్రపతికి స్వతంత్రంగా విచక్షణతో నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం ఉండదని రాజ్యాంగంలోని సంబంధిత నిబంధనల నిర్మాణం స్పష్టం చేస్తుంది.
అంటే.. సీఈసీ తొలగింపు అనేది కేవలం రాజకీయ తీర్మానంతో జరిగే ప్రక్రియ కాదు.
నిర్దిష్ట ఆరోపణలు, నోటీసు, ప్రాథమిక పరిశీలన, విచారణ, పార్లమెంటులో ప్రత్యేక మెజార్టీ ఆమోదం, ఆ తర్వాత రాష్ట్రపతి ఆదేశాలు.. ఇలా పలు రాజ్యాంగ దశలను దాటాల్సి ఉంటుంది.